بسم الله الرحمن الرحیم - « وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا » (ال عمران / 103) و همگي به ريسمان خدا چنگ زنيد، و پراكنده نشويد. - « إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ » (انبیاء/92) بی‌ تردید این امت شما امتی یگانه است و من پروردگار شما هستم . پس تنها مرا پرستش کنید.

پیام امام خامنه‌ای در پی سانحه‌ سقوط هواپیمای مسافربری تهران - یاسوج

رهبر معظم انقلاب در پی سقوط هواپیمای مسافربری تهران-یاسوج و جان‌باختن تعدادی از ...

هدف امریکا از انتقال داعش به افغانستان توجیه حضور خود درمنطقه است

حضرت آیت الله خامنه‌ای رهبر معظم انقلاب اسلامی صبح (سه‌شنبه) در ابتدای جلسه درس ...

ملت فلسطین مواضع ثابت و ارزشمند ایران در مسئله قدس را می‌ستاید

آقای اسماعیل هنیه رئیس دفتر سیاسی جنبش مقاومت اسلامی فلسطین (حماس) در نامه‌ای به ...

«غلط زیادی» امریکا در خصوص قدس به سرانجام نخواهد رسید

حضرت آیت الله خامنه ای رهبر معظم انقلاب اسلامی عصر امروز (سه‌شنبه) در دیدار ...

آخرین اخبار بوشهر

شیخ یاسین احمدی امام جمعه اهل سنت و مدیر مدرسه علمیه بندر پرک در سومین همایش فقه مقارن که در شهر کنگان برگزار شد مقاله ای پیرامون عقل از منابع استنباط احکام فقهی در فقه مذهب جعفری را بررسی کرده و در حضور شخصیتهای علمی کشوری و استان بوشهر علمای شیعه و اهل سنت ارائه کرد.

 

متن مقاله به شرح زیر است:

بسم الله الرحمن الرحیم

قبل از اینکه وارد مبحث عقل شوم و این سؤال مطرح است که کدامین عقل منظور است این نکته خوب است بیان شود که مباحث این کارگاه بحث های اصول فقه یا ادله احکام است یعنی این مباحث پایه و اساس هر مذهب است و هیچ اندیشمندی منکر وجود مذاهب اسلامی نیست و هر کدام بنا بر مبنا و پایه و اساسی و نگاهی به منبع قرآن و سنت در طول عصر و زمان به وجود آمده اند. وجود مذاهب نعمتی است و یک پژوهشگر با دید و نگاه مقارنه ای باید به آن بپردازد و حقیقت یاب باشد و خود را محور حقیقت نداند و مذهب را در خدمت خشونت و تنفر از همنوعان خویش قرار ندهد. به قول حافظ شیرازی:

دوش دیدم که ملائک در میخانه زدند

گل آدم بسرشتند و به پیمانه زدند

ساکنان حرم سترو عفاف ملکوت

با من راه نشین باده مستانه زدند

جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه

چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند

هدف شناخت:

بنابراین شناخت اصول مذهب یکدیگر باعث معرفت شناسی و شناخت خواهد شد که نتیجه آن همگرایی و محروم نماندن از ذخایر و منابع معرفتی می‌باشد.

- امروز در این جمع مبارک و شیفتگان علم و دانش یکی از مباحث مهم و پیچیده اصول فقه شیعه اثنا عشری مبحث دلیل عقل به منظور کدامین عقل است؟در حد وسع و گنجایش وقت بررسی خواهیم کرد تامقدمه‌ای باشد که دیگر پژوهشگران طریقه بر این مسئله کار کنند و همه جوانب آن را مورد بحث و بررسی قرار دهند.

عقل: در لغت معانی متعدد دارد- لب(اصل) حجی- قلب و فهم- (لفدان قلب عقول و لسان سؤول) قلب عقول یعنی فهمیدن.عقل الشی یقطه عقدا: فهمه. آن را فهمید.ابو عبدالله الحارث بن اسدالمحاسبی(العرب انما سمت الفهم عقلا قران فهمته فقد قیدته و ظبطه بعقلک کما البعیر قد عقل، انت قیدت ساقه الی فخذه)بنابر این عقل از نظر لغوی به معنای بستن - حفظ نمودن است (سیعلمون کلام الله ثم یحرفونه من بعد ما عقلوه و هم یعلمون) بقره/۷٥ بعد از اینکه آن را فهمیدند و نوشتند و حفظ کردند.

مفهوم عقل نزد علما و حکما:

کتاب القول السدید فی شرح التجرید (تجرید الاعتقاد) عقل را اینگونه توصیف نموده است (العلم بوجوب الواجبات، و استحالة المستحیلات و جواز الجائزات)و تعریف مختصر دیگر(العزیزة التی یلزمها العلم بالضروریات او نفس العلم بذلک)

غریزه: همان طبیعت فطری انسان.

ضروریات: همان قضایای ضروری (الاولیات والمشاهدات و التجربیات والحدسیات والمتواتراتوالف​طریات)

یقتمات عقل از حیث ادراک:

عقل نظری: عقلی که علوم و معارف را درک می کند و علاقه ای به عمل ندارد مانند (کل از جزء بزرگتر است)

عقل عملی: عقلی که این شیء را از حیث به آن عمل شود یا نشود و بعد از عقل نظری واقع می شود زیرا وظیفه آن عمل است یا تحریک نفس بسوی عمل، عقل نظری قوه ادراک و عملی قوه محرک است.

منزلت و جایگاه عقل:

جایگاه عقل همین بس است که خطاب شارع بسوی عقل است و دارندگان عقل مورد مدح پروردگارند.« کذلک نقص الایات لقوم یعقلون»و نزد فلاسفه عقل جایگاه بس عظیم و مقام رفیع دارد به عنوان آمر و فرمانده و حاکم و ناهی است.

نزد معتزله به عقل سلطه مطلق دادند و به عنوان داور در همه ی موضوعات دینی یا علمی ارجحیت با عقل است. در نزد اهل سنت عقل دلیل مستقل به حساب نمی آید.

مذهب جعفری اثنی عشری در کتاب جامع السادات بیان می کند « العقل هو حجه الله والواجب امتثاله والحاکم العدل الذی تطابق احکامه الواقع و نفس الامر فلا یرد حکمه و لو لاه ماعرف الشرع».

و عقل به عنوان دلیل از ادله شرع است، عقل و شرع لازم و ملزوم یکدیگرند « ما حکم الشرع حکم العقل و بالعکس. عقل باطن و نور و درون شرع است و شرع همان عقل ظاهر و نور خارج و نمایان است.

نتیجه منزلت و جایگاه:

همه مذاهب به عقل احترام می گذارند اما رو آوردن و پناه بردن به آن متفاوت است بعضی به عنوان معین و تایید شریعت و بعضی به عنوان سلطه و دلیل به آن نگاه می کنند.

کدامین عقل دلیلی بر احکام شرع است؟

با بررسی متقدمین و متاخرین و معاصرین خود به خود می توان دریافت که این اصل و ادله نیاز به تحقیق بیشتر و پژوهش های سنگینی است از این رو بدون تحقیق و کار کردن مجدانه تعیین کدامین عقل، کاری بس دشوار است.

بنابر تالیفات اولین کسی که به عقل اشاره نمود شیخ مفید است و در قرن چهارم در رساله ای اصولی اینچنین گفته است که: ادله احکام سه اصل است. کتاب، سنت نبوی، اقوال ائمه و راههای رسیدن به این سه اصل زبان و اخبار و اصلی ترین آن عقل است که راهی به سوی معرفت و شناخت و حجیت قرآن و دلالت اخبار را دارد.

پس از شیخ مفید شاگرد ایشان شیخ طوسی (۴۶۰-۳۸۵ ه)در کتاب (عدة الاصول) که معروف به اولین کتاب موسع در علم اصول فقه است عقل را به عنوان ادله احکام ذکر ننموده فقط معلومات را تقسیم بندی نموده که عبارت است از ۱-ضروری۲-کسبی، که با عقل دریافت می شود.

ضروری برگرداندن امانت و تجب - شکر منعم واجب- ظلم قبیح...در نظر شیخ طوسی عقل نوعی از طرق معرفت است و به عنوان دلیلی مستقل محسوب نمی شود.شهید اول محمد بن الشیخ جمال الدین (قرن هشتم) مسئله صد و مقدمه اباصت در منافع و حرمت در ضررها ذکر نمود.

متاخرین دلیل عقل:

مجتهد در برخورد با نصوص دینی نبایستی تماشاگر باشد بلکه ایفای نقش کند نقشه هوشمندانه به همراه با بکارگیری قواعد عقلانی و عقلایی مخالفت برخورد ساده با روایات را پالایش کرد و با ترازوی عقلانی سنجید و از نظرگاه سند و متن به دیده باریک نگریست و مخالف برخورد ساده با روایات است و بر این باور پای می فشارد که فهم نصوص بایستی بر پایه تکنولوژی اجتهاد استوار گردد.

عقلانیتی که وحید بهبهانی بر آن اصرار می ورزد در فهم نصوص است نه در منبعیت عقل، برای دستیابی به حکم شرع باید روایات را عاقلانه و درایت آمیز فهمید. بعد از شاگرد وی میرزاقمی دلیل عقل نسبت به گذشته بر جسته می شود.

و فعلا خود به این نتیجه رسیده ام که منظور از عقل به عنوان منبع اسشتنباط احکام فقهی در نزد مذهب جعفری همان قیاس اهل سنت یا قیاس منطقی نیست. زیرا قیاس یک تعریف خاص و انواع مختلف دارد قیاس برهانی قیاس جدلی و قیاس خطابی... و می توان مبحث عقل را با مباحث مقاصدالشریعه جمع کرد.

یک نتیجه تقریبی اگر بخواهم مطرح کنم این است که نباید عجولانه حکم کنیم که مذهب جعفری عقل را کاملا مستقل و مقابل کتاب و سنت می داند و در این بحث مختصر دریافتیم که اینگونه نیست بلکه اصل اساسی که متقدمین برآن بودند قرآن ، سنت، اجماع (اقوال ائمه)... می باشد.

 

پایگاه اطلاع رسانی دفتر نماینده ولی فقیه در امور اهل سنت استان بوشهر ©1391